Piyasa Gözetimi ve Denetimi (PGD) Nedir? Yapı Malzemesi Üreticisi İçin Denetçinin Yetkileri, Sizin Haklarınız

Belgelendirme kuruluşunun denetimini bilirsiniz: planlı gelir, üretim kontrol sisteminize bakar, uygunsuzluk yazar. Piyasa gözetimi ve denetimi (PGD) başka bir şeydir: devletin, ürününüzün piyasadaki hâline bakmasıdır — üretim tesisinize de, ürününüzün kullanıldığı şantiyeye de, taşındığı kamyona da gelebilir. Denetimi yapan Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı'dır, il müdürlükleri eliyle; dayanağı 7223 sayılı Ürün Güvenliği ve Teknik Düzenlemeler Kanunu ile Bakanlığın 28 Ekim 2022 tarihli Resmî Gazete'de (sayı 31997) yayımlanan Yapı Malzemeleri Piyasa Gözetimi ve Denetimi Yönetmeliği'dir. Bu yazıda o yönetmeliği iki sütun hâlinde okuyoruz: denetçinin yetkileri ve sizin haklarınız. Çünkü sahada en çok görülen iki hata, denetçinin yetkisini küçümsemek ve kendi hakkını bilmemektir.

Önce çerçeve: PGD'nin mantığı

Yönetmeliğin ilk ilkesi üreticinin lehinedir: teknik düzenlemenin sağlık ve güvenlik hükümlerine uygun ürün, aksi ispatlanana kadar güvenli kabul edilir. G işareti ya da CE işareti tam da bu karineyi taşır; denetçi işareti ve arkasındaki belgeyi görünce ispat yükü tersine döner. İkinci ilke orantılılıktır: alınacak önlem, önlenmek istenen tehlikenin boyutu, niteliği ve gerçekleşme olasılığıyla orantılı olmak zorundadır. Üçüncüsü: denetim üç kanaldan gelir — risk esaslı yıllık program, resen ve ihbar/şikâyet. Rakibinizin ya da mutsuz bir müşterinin dilekçesi, denetim programında olmasanız da denetçiyi kapınıza getirebilir.

Denetçinin yetkileri

• Her yere gelir. Denetim; mağaza, depo, ambar, şantiye mahalli, nakil aracı, girdi olarak kullanıldığı tesis ve üretim tesisi dâhil gerekli görülen her yerde yapılır. Hazır betonda bu, santral kadar döküm yapılan şantiye demektir.
• Bilgi, belge ve kayıt ister. Ürün belgeleri, teknik dosya, etiket ve talimatlar, tedarik zinciri kayıtları istenir; dağıtıcı denetiminde bir önceki işletmecinin unvan ve adresi tespit edilir.
• Bedelsiz numune alır. Ürünün yapısı elverdiği sürece bir takımı asil, bir takımı şahit olmak üzere iki takım numune, bedeli ödenmeden alınır; taşınamayan ürünlerde test yerinde yaptırılır. Sizin bulunmamanız testi engellemez.
• Tutanak düzenler. İnceleme ve tespitler tutanağa eksiksiz yazılır; denetime en az iki denetim personeli katılır ve veriler beş iş günü içinde Bakanlığın denetim sistemine aktarılır.
• Ciddi risk belirtisi görürse geçici durdurur. Ürünün kontrolü yapılana kadar piyasaya arzın geçici durdurulması kararı alınır ve derhal tebliğ edilir; süre dört günü geçemez, ancak test için teknik gerekçeyle uzatılabilir. Güvenli çıkan ürünün durdurma kararı kendiliğinden kalkar.
• Reklamı arz sayar. Yazılı basın, internet ve benzeri araçlarda satış amaçlı reklamı yapılan ürün piyasaya arz edilmiş kabul edilir — "daha satmadık" savunmasını web sitenizdeki ürün sayfası çürütür.

Üreticinin hakları

• Akredite belge ve raporlarınız dikkate alınır. Türkiye'de veya karşılıklılık şartıyla AB'de yerleşik bir uygunluk değerlendirme kuruluşunun belgesi ve test raporu, kuruluşun yeterliğine ilişkin gerekçelerle reddedilemez. Belgeli üreticinin en güçlü kâğıdı budur.
• Tutanağın bir nüshası size bırakılır. İmzalamadan önce okuyun; tespitler eksiksiz yazılmak zorundadır.
• Şahit numune sizin güvencenizdir. Mühürleri bozulmadan açılamayacak şekilde, sizinle birlikte hazırlanır, etiketinde tarafların imzası bulunur ve itiraz hâlinde adli mercie iletilmek üzere il müdürlüğünde saklanır; yargı yoluna gidilirse süreç bitene kadar korunur.
• Savunma hakkı: on iş günü. Ciddi risk hâli hariç, uygunsuzluk kanaati oluştuğunda savunma için on iş günü verilir; karar, gerekçesi, varsa çözüm önerileri, itiraz yolları ve süreleriyle birlikte tebliğ edilir.
• Düzeltici önlem planı: on beş iş günü, uygulama altı aya kadar. Plan gerektiğinde değiştirilerek onaylanır; uygunsuzluğun niteliği ve ürünün piyasadaki yaygınlığına göre altı ayı geçmeyen süre, mücbir sebeple altı aya kadar ek süre verilir. Uygun hâle getirildiği kanıtlanan ürün tutanakla kayda alınır ve yeniden piyasaya arz edilebilir.
• Ürün uygun çıkarsa masraf Bakanlık'ta. Test ve muayene giderlerini Bakanlık karşılar; numuneniz özelliğini kaybetmemişse bir ay içinde geri alabilirsiniz. Uygunsuz çıkarsa giderler size rücu edilir.
• Gönüllü önlem hakkı. Uygunsuzluğu Bakanlığın denetiminden önce kendiniz tespit edip il müdürlüğüne başvurursanız, altı ayı geçmeyen sürede ürünü piyasadan çekmek dâhil önlemleri kendiniz alırsınız; yükümlülüğünü tam yerine getirdiği değerlendirilen işletmeciye idari yaptırım uygulanmaz. Fark ettiğiniz hatayı saklamak, bu hakkı kaybetmek demektir.
• Ticari sırrınız gizlidir. Denetimde temin edilen ticari sır niteliğindeki bilgiler gizli tutulur; yalnız insan sağlığı ve güvenliğinin gerektirdiği duyurular bunun dışındadır.

İki ayrı yol: kâğıt uygunsuzluğu ve ciddi risk

Yönetmelik, uygunsuzluğu iki farklı hızda işletir. Birinci yol kâğıt uygunsuzluğudur: uygunsuzluk yalnızca işaretin, teknik dosyanın, etiketin ya da talimatın bulunmamasından, eksik veya yanlış olmasından kaynaklanıyorsa, il müdürlüğü durumu tebliğ eder ve düzeltici önlem planı ister; plan sunulmaz ya da süre sonunda giderilmezse uygunsuzluk devam ediyor kabul edilir ve piyasadan çekme dâhil önlemler devreye girer. Yani eksik etiket sizi ilk günde piyasadan çıkarmaz — ama düzeltmezseniz çıkarır. İkinci yol ciddi risktir: ciddi şüphe veya somut bilgi varsa il müdürlüğünde Risk Değerlendirme Komisyonu toplanır (il müdürü ya da yardımcısı başkanlığında, sorumlu şube müdürü ve en az bir denetim personeli); acil hallerde tebligat yapılmadan önlem ve yaptırım kararı alınır, savunma sonradan istenir. Ciddi riski giderecek başka yol yoksa ürün piyasadan çekilir, geri çağrılır ya da yasaklanır. Yapı malzemesinde "ciddi risk" tipik olarak taşıyıcı güvenliğine dokunan performans sapmalarıdır; hazır betonda beyan edilen dayanım sınıfının sahada tutmaması bu kapıdan girer — kuruluş denetiminde uygunsuzluk kademeleri nasıl işliyorsa, PGD'de de risk kademesi kararı belirler. İki ortak kural: önlemleri belirlenen şekil ve sürede almayan işletmeci, il müdürlüğünün yaptığı masrafları karşılar; idari para cezaları ise Kanun'da yazılıdır ve "etkili, orantılı ve caydırıcı" olacak şekilde uygulanır. Tutar yazmıyoruz — dönemsel güncellenir; belgesiz ürünün gerçek maliyetinin ceza değil kapanan pazar olduğunu o yazıda anlatmıştık.

Denetimden önce: dört dosya

PGD'ye hazırlık, belgelendirmeye hazırlıktan farklı değildir; aynı dosyanın piyasa yüzüdür. (1) Ürün dosyası: CE tarafında teknik dosya ve performans beyanı; G tarafında — hazır betonda beton G belgesi ve üretim kontrol dosyası — denetçinin "dikkate almak zorunda olduğu" akredite belgelerle birlikte. (2) Etiket ve talimat: işaret, parti/lot bilgisi ürün ya da ambalaj üzerinde, Türkçe güvenlik ve kullanım talimatı ürünle birlikte. (3) İzlenebilirlik kaydı: tedarik zincirinde bir önceki ve bir sonraki işletmecinin kimlik ve irtibat bilgileri, parti bazında kime ne kadar dağıtıldığı — en az on yıl saklanır ve talep hâlinde Bakanlığa sunulur. Bu kayıt geri çağırma gerektiğinde tek gerçek aracınızdır. (4) Savunma refleksi: tutanağı okuyan, şahit numuneyi takip eden, on iş gününü kaçırmayan bir sorumlu. Bir uyarı da dağıtıcı ve ithalatçıya: ürünü kendi markanızla piyasaya sürerseniz ya da uygunluğunu etkileyecek şekilde değiştirirseniz imalatçı sayılırsınız; imalatçısını on iş günü içinde bildirmeyen dağıtıcı da imalatçı sayılır ve bütün yükümlülük ona geçer. Müşterileriniz sizi belge sorgulamasıyla nasıl kontrol ediyorsa, denetçi de aynı zinciri geriye doğru izler. Hazır beton G belgelendirme ve CE teknik dosya çalışmalarımızda dosyayı yalnız kuruluş denetimine değil, PGD'nin dört dosyasına göre de kuruyoruz: izlenebilirlik kaydı, etiket-beyan tutarlılığı ve savunma sürelerini takip eden bir sorumlu tanımı dâhil. Denetimi yapan Bakanlık, belgeyi düzenleyen bağımsız kuruluştur; biz hazırlığı yönetiriz. Tesisinizde bir PGD tutanağı varsa ya da gelmeden hazırlanmak istiyorsanız iletişim sayfamızdan yazabilirsiniz.